‘Doe zo voort…’

Een stuk van Fred S. die zich gelukkig prijst dat HOVO voor Nijmegen behouden bleef…

Toen ik twaalf jaar geleden vanuit de omgeving van Brussel in Groesbeek ging wonen besefte ik goed dat ik op cultureel gebied zou moeten inleveren. Toch bood het nabijgelegen Nijmegen meer dan ik aanvankelijk gedacht had. De HOVO-cursussen aan de Radboud Universiteit waren voor mij beslist de belangrijkste ontdekking.

Met een ruim en gevarieerd aanbod waar ik uit mijn favoriete onderwerpen kon kiezen: geschiedenis, maatschappij, architectuur en natuur(wetenschappen). Zo werd het vermoedde zwarte (cursus)gat gevuld. Niet alleen het volgen van die cursussen was verrijkend, ook de ontmoetingen met medecursisten was een waar genoegen. Langzamerhand leerde ik een aantal mensen kennen waar je mooie gesprekken mee kon voeren. Ook de docenten gaven dit gevarieerd en ontwikkeld publiek graag les. Geen verslaving aan mobieltjes bij deze leerlingen!

De coronatijd leek een cesuur te worden. Allereerst lag alles plat. Maar ingrijpender was het besluit van de Radboud, om redenen die zij alleen kent, de stekker uit hún HOVO te trekken. Een groot publiek, begerig naar kennis, bleef verweesd achter. En zo maakte het College van Bestuur een einde aan de band die ik met de universiteit voelde. Met een aantal cursisten die zich hierbij niet wensten neer te leggen, besloten wij een lopende leergang zelf voort te zetten. Ook onderzochten wij of er in de ‘oudste stad van Nederland’ toch een mogelijkheid bestond om cursussen van dit niveau verder te organiseren.

Sanadome, Nijmegen

Wat een meevaller dat de HOVO’s van Brabant (Tilburg) en Utrecht bereid bleken om het ontstane gat op te vullen. En zo worden wij sinds najaar 2021 in het Sanadome weer ‘beziggehouden’. Ik prijs mij werkelijk gelukkig dat HOVO zo voor Nijmegen behouden bleef.
Wel jammer dat ik vele cursisten na de onderbreking niet meer heb teruggezien. Temeer daar een voldoende aantal deelnemers nodig is om het aanbod te handhaven of, beter nog, uit te breiden.

Geschiedenis van de klassieke muziek – Joop van Velzen

Ik kan echt niet zeggen welke docent mij het meest geboeid heeft. Ik heb bij zovelen genoten dat ik niemand wil (de)klasseren. Ik zal er daarom slechts twee noemen waarbij ik waarschijnlijk de meeste lessen heb gevolgd. Op muziekgebied Joop van Velzen, die niet alleen een fenomenale repertoirekennis heeft die hij ‘con brio’ weet over te brengen. Maar er ook, na één les, in slaagt elke cursist, als een bioloog, ‘op naam’ te brengen. En dan de archeoloog/historicus Johan Hendriks, die de meest intieme details kan oprakelen uit het leven van de Romeinse Augusti (keizers).
Is hij dan tóch in een vorig leven, zoals gefluisterd wordt, lid van de Pretoriaanse Garde geweest?
Alle lof en waardering voor al deze docenten. En, zoals een opmerking in het schoolrapport van een van mijn zoons ooit luidde. “Doe zo voort!”.

Fred S.

De Vrienden van HOVO Utrecht zijn springlevend, maar zoekt nieuwe donateurs!

Vriendenmiddag
Op 15 februari 2024 organiseert de Stichting Vrienden van HOVO Utrecht weer de jaarlijkse vriendenmiddag in het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht. Letterkundige Frits van Oostrom geeft een lezing over zijn boek De Reynaert: Leven met een Middeleeuws meesterwerk.
De lezing is gratis toegankelijk voor donateurs van de Vrienden van HOVO Utrecht. De middag wordt afgesloten met een drankje en een hapje.

Meer over de Stichting Vrienden van HOVO
HOVO Utrecht en de Stichting Vrienden van HOVO bestaan naast elkaar als aparte organisaties, met elk hun eigen doelen.
Het Bestuur van de Stichting Vrienden ondersteunt het werk van HOVO Utrecht en behartigt de belangen van de cursisten door o.a.:
> Vertegenwoordiging in het bestuur van HOVO Utrecht;
> Zitting in programmacommissies.

Klik op de afbeelding voor het fotoverslag van de excursie van dit jaar.

Verder organiseert het bestuur jaarlijks:
> Een (dag)excursie: per touringcar naar een tentoonstelling of activiteit in Nederland of in het nabije buitenland;
> Een ‘Vriendenmiddag’ met een lezing over een cultureel, historisch of maatschappelijk onderwerp, met een borrel na afloop;
> Een wisselende activiteit (bv. een filmdag, een themamiddag), als het programma van het jaar daarvoor ruimte biedt.
Het programma van de activiteiten is altijd zo samengesteld dat er volop ruimte is voor sociaal contact. Excursies met ruime koffiepauzes en/of een uitgebreide lunch en bijvoorbeeld een korte stadswandeling, een museumbezoek, een boottocht. Bij alle activiteiten is een introducé(e) welkom.

Meer weten?
Op de website van de Vrienden https://www.vriendenhovoutrecht.nl/ vindt u informatie over geplande activiteiten en verslagen en fotoboeken van activiteiten van de afgelopen jaren.

Donateur worden
De Vrienden zijn belangrijk voor HOVO Utrecht, maar de stichting kan alleen maar actief blijven als er voldoende donateurs zijn. Ook u bent dus van harte welkom. U kunt donateur worden voor € 15,00 per kalenderjaar! U steunt dan het werk van Vrienden van HOVO Utrecht en u kunt deelnemen aan de activiteiten die de Stichting organiseert. Klik hier om u aan te melden!

Diepduiken in de geschiedenis van onze taal…

Voor een nadere kennismaking met dr. Peter Alexander Kerkhof vroegen we hem iets te schrijven voor deze nieuwsbrief. Over zijn vakgebied, opleiding en passie.

Zijn vakgebied en de weg daar naartoe. “De combinatie van de historische taalkunde en de geschiedwetenschap lopen als een rode draad door mijn carrière; dit komt doordat de twee elkaar aanvullen. Wanneer je de puzzelstukjes van beide disciplines bij elkaar legt, wordt een uniek beeld geboden van het alledaagse leven van álle tijdgenoten, zowel de koningen, priesters als boeren. Wanneer je je alleen met de geschreven bronnen bezighoudt, krijg je vaak alleen zicht op de elites. Ik vind het juist veel interessanter om te leren over hoe ‘gewone’ mensen leefden; hoe ze spraken, en hoe ze toen hun wereld beleefden en uiting gaven aan hun identiteit.”

Dhr. Kerkhof is in 2006 in Leiden geschiedenis gaan studeren, maar is daarnaast in de loop van 2008 ook aan een studie vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap begonnen. Uiteindelijk promoveerde hij in 2018 in de vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap op een onderwerp waar beide studierichtingen mooi bij elkaar kwamen; het cultuur- en taalcontact tussen de Franken en de Gallo-Romeinen in de zesde en zevende eeuw, en wat dit vertelt over zowel het Oudnederlands als het Oudfrans. In dit proefschrift kwamen veel vraagstukken over de Nederlandse etymologie aan bod, die zowel voor de Nederlandse als de Franse taalgeschiedenis van belang waren.

Zijn kennismaking met HOVO Utrecht.
Het is de eerste kennismaking van dhr. Kerkhof (“zeg maar Alex”) met het hoger onderwijs voor ouderen. Hij is door de organisatie gevraagd om deze cursus te geven en ziet dat als een mooie kans om nieuwe wetenschappelijke inzichten bij een geïnteresseerd publiek te brengen, een publiek dat misschien vanuit een oudere onderwijstraditie een ander verhaal over de geschiedenis van de Nederlandse taal heeft meegekregen. Dat senioren zich bezighouden met wetenschappelijke ‘zelfverrijking’ kan hij alleen maar aanmoedigen. De grote vraagstukken over de wereld om ons heen blijven namelijk aanspreken, of men nu 35 of 65 is, of nog ouder.

De komende cursus.
De titel van de cursus die Alex gaat geven is ‘Hoe klonk het Nederlands van duizend jaar geleden?’ Hij zegt hierover: “De Nederlandse taal heeft een lange geschiedenis. Vanaf ongeveer de zevende eeuw werd er in de Lage Landen een taal gesproken die herkenbaar is als de voorouder van ons eigen Nederlands. Over deze taal is in de wetenschap vrij veel bekend; de klanken, de grammatica, de woordenschat. Ook zijn er verrassend veel verschillende stukjes ‘Oudnederlands’ bewaard gebleven. Toch komt men nog vaak in schoolboeken of publieksboeken een ouder verhaal tegen, nl. dat het ‘Hebban olla vogala’-gedichtje het enige en oudste stukje Nederlands zou zijn. Met deze cursus wil ik weerwoord aan deze misvatting bieden en laten zien wat voor wonderbaarlijke kennis over het Oudnederlands beschikbaar is. We gaan de Oudnederlandse teksten lezen en zodoende vertrouwd raken met de kraamkamer van de Nederlandse cultuur en literatuur.”

Tenslotte. Om de stof van de cursus nog wat verder uit te diepen raad hij de cursisten aan om een keer een vertaling van het Oudengelse gedicht Beowulf of de Oudsaksische Heliand te lezen. Deze vroegmiddeleeuwse volkstalige dichtwerken geven een beeld van het soort literatuur dat in deze periode (700-1100) ook in de Lage Landen in zwang was. En tenslotte, ook een bezoek aan de Merovingische afdeling van het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden of het Fries Museum in Leeuwarden raadt hij van harte aan!

Prof. dr. Henny Lamers: een TOP docent!

Prof. dr. Henny Lamers geeft al zo’n 18 jaar cursussen bij HOVO Utrecht. Dan ben je bij HOVO echt een TOP docent! Wie is hij?

Zijn specialisme is het onderzoek naar de geboorte, de levensloop en de dood van sterren.
En dan met name van hele zware sterren. Die sterren leven relatief kort, slechts een paar miljoen jaar, dat is veel korter dan de zon die 9 miljard jaar oud kan worden.
De zware sterren blijken gedurende hun hele leven met enorme snelheden van meer dan 1000 km/seconde(!) hun buitenlagen de ruimte in te blazen. Daarmee verrijken zij de ruimte met gassen zoals koolstof, stikstof en zuurstof enzovoort. En dat zijn nou net de gassen die nodig zijn voor leven! Als er in het verleden niet zoveel zware sterren waren geweest, en als die niet op zo’n grote schaal de ruimte hadden verrijkt met hun producten, dan was er nu geen leven mogelijk geweest op aarde. Alle zuurstof atomen die we inademen, alle kalk atomen in onze botten, alle ijzer atomen in onze rode bloedlichaampjes: ze zijn allemaal in sterren gemaakt.
Het is toch fantastisch om je te realiseren dat wij gemaakt zijn van sterrenstof?

Hij was van jongs af al gefascineerd door licht en deed proefjes met lenzen en spiegeltjes en doorzichtige balpennen waarmee je een regenboog zichtbaar kon maken.
Na eerst gestudeerd te hebben in Nijmegen, stapte hij in 1965 over naar Utrecht. Daar studeerde hij in 1967 af op een onderzoek naar zware sterren. Vervolgens kreeg hij meteen een baan als onderzoeker aan het nieuw opgerichte Laboratorium voor Ruimte Onderzoek, o.l.v. prof. Kees de Jager. Daar werd hij hoofd van de afdeling Ultraviolet Astronomie, een nieuw onderzoeks gebied. In 1974 gepromoveerd hij op een proefschrift “Studies on the structure and stability of extended stellar atmospheres”. Daarna een jaar als postdoc naar Princeton.
Hoewel hij zijn baan in Utrecht behield vertrok hij vaak voor langere tijd naar de VS waar hij
onderzoek deed en colleges gaf, o.a. in Boulder Colorado en Madison, Wisconsin. Ook na zijn emeritaat in 2006 geeft Henny nog steeds colleges over de levensloop van sterren aan de University of Washington in Seattle.

Toen het internationaal zeer gerenommeerde Utrechts Sterrenkundig Instituut in 2012 door een onbegrijpelijke domme actie door het College van Bestuur werd opgeheven (na 370 jaar!) was Henny zo boos dat hij weigerde om nog iets voor de Universiteit te doen. Hij stapte over naar HOVO-VU in Amsterdam. Later, in 2016, is hij toch weer cursussen voor HOVO -Utrecht gaan geven omdat hij vond dat HOVO cursisten daar niet de dupe van moesten worden.
Hij vindt HOVO cursussen belangrijk en geeft ze graag. Mensen zijn nieuwsgierig en velen krijgen pas na hun pensioen de gelegenheid om hun interesse te vergroten en te studeren wat ze willen. Iemand zei een keer tegen hem: “ HOVO docenten hebben er vaak geen idee van hoeveel plezier het de cursisten doet dat ze op latere leeftijd nog zoveel kunnen leren over hun hobby-onderwerp” . Hij volgt nu zelf ook HOVO colleges, o.a. over de evolutie van het leven op aarde.
Op dit moment geeft Henny de cursus “Het mysterieuze heelal” die gaat over al het wonderlijks dat zich in het universum afspeelt en over de recente ontdekkingen daarvan. Het gaat o.a. over het ontstaan van de planeten, leven en dood van sterren, witte dwergen en zwarte gaten, donkere materie en donkere energie, zwaartekrachts golven, de oerknal, en de zoektocht naar buitenaards leven.

Henny Lamers staat bekend als iemand die een meester is in het eenvoudig uitleggen van moeilijke zaken. En we vroegen hem naar het geheim daarvan. Hij zegt dan het volgende:
‘Mijn cursussen zijn gericht op mensen met een alfa of gamma achtergrond. Regelmatig horen of lezen ze in de media over sterrenkundige ontdekkingen waarvan het belang voor leken moeilijk te beoordelen is. Toch zijn ze er benieuwd naar. Ik vind het fijn om
ze een indruk te geven van al die wonderlijke objecten en verschijnselen in het heelal.
Gedurende de cursus kunnen ze me elke week tippen over artikelen of onderwerpen in de media waarover ze meer zouden willen weten. Ik besteed dan de eerste 10 minuten van elke les ook aan een door hen gekozen onderwerp. Ik merk dat dit erg op prijs wordt gesteld.
Het geheim van het uitleggen van moeilijke zaken is: verplaats je in de gedachten van mensen die nieuwsgierig zijn maar geen voorkennis hebben. ‘Leg eerst het principe uit in simpele termen en eenvoudige voorbeelden die aansluiten op wat ze zien en kennen uit het leven om ons heen. Zwaai met een balletje aan een elastiekje, of gooi een sinasappel de zaal in of strek je arm en houd beurtelings het linker of het rechter oog bedekt als je naar je duim kijkt. Zo kun je verrassend veel dingen uitleggen en bovendien onthoudt men het’.

Nog meer kennis opdoen van de ruimte, buiten de cursussen van HOVO, kan ook nog.
Hij raadt de cursisten aan om eens een bezoek te brengen aan Sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht, of aan Space Expo in Noordwijk. En neem dan vooral je kleinkinderen mee!
Er is bovendien heel veel literatuur over allerhande sterrenkundige onderwerpen in het Nederlands. Bij voorbeeld van Govert Schilling, of Vincent Icke, al is die laatste vaak te moeilijk voor leken.
Daarom heeft hij zelf ook vier kleine AstroBoekjes geschreven op het niveau van leken, uitgegeven in eigen beheer:
De Mens tussen de Sterren: wij zijn gemaakt van sterrenstof (19e druk)
Hallo is daar Iemand: speuren naar leven in het heelal (16e druk)
De Oerknal en het uitdijend heelal: terug naar de oorsprong (16e druk)
Het draait allemaal om de zon: ons wonderlijke planetenstelsel (8e druk)

Een TOP docent… Karel Onwijn

Karel Onwijn als reisleider…

Al jaren kent HOVO Utrecht het fenomeen TOP-docent. Daarmee worden docenten bedoeld die jaren lang met succes cursussen hebben verzorgd bij HOVO Utrecht. Karel Onwijn is er zo een.

Hij geeft cursussen en colleges over de vijftien voormalige Sovjetrepublieken – oftewel de Euraziatische regio die maar liefst 550 keer de oppervlakte van Nederland is. Door de eeuwenlange Russische invloed hebben deze landen een gemeenschappelijke cultuurhistorische achtergrond die duidelijk afwijkt van de omliggende landen. En aangezien deze regio tot 1991 nog hermetisch was afgesloten van de buitenwereld, maakt het onderzoeken naar en reizen in deze landen heel uitdagend: Karel Onwijn voelt zich nog regelmatig een echte ontdekkingsreiziger.

Over zijn studiekeuze en vakgebied vertelt Karel desgevraagd dat hij geschiedenis en politicologie heeft gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn studietijd viel samen met het aan de macht komen van Michail Gorbatsjov en de lancering van zijn nieuwe politiek van Glasnost & Perestrojka. Voor het eerst in lange tijd werd het IJzeren Gordijn stukje bij beetje opengeschoven en hij, evenals vele andere studenten, wilden daar natuurlijk alles van weten. Ze slaagden erin een studentenuitwisseling te organiseren met het Historisch Archief Instituut – de huidige Moskouse Universiteit voor Geesteswetenschappen. Daarna zou hij er meerdere langere periodes verblijven voor onderzoek en stage. Uiteindelijk is hij afgestudeerd op de geschiedenis van de internationale radio-uitzendingen van Radio Moskou, gebaseerd op participerend onderzoek, oral history en archiefonderzoek in Rusland.

Onvermijdelijk wordt aan alle TOP-docenten de vraag gesteld hoe ze bij HOVO Utrecht zijn terechtgekomen en wat hen daar deed blijven. Een pluim voor de HOVO-student is ook nu weer het antwoord dat het de studenten zelf waren die hem vasthielden. Hij zag dat de studenten bij HOVO sterk betrokken waren bij colleges en cursussen en dat ze altijd meer literatuur wilden lezen dan opgegeven – iets wat docenten bij de reguliere studenten niet gewend waren. Nadat Karel een paar keer met een HOVO-college meeliep, wist hij al snel dat hij aan dit zeer leergierige en dankbare publiek colleges wilde gaan geven. Zijn ervaring is dat de HOVO-studenten al over veel kennis en levenservaring beschikken. En dat maakt lesgeven aan hen zo interessant. Een college is nooit eenrichtingsverkeer, maar een gemeenschappelijk project met veel interactie op hoog niveau waar hij zelf ook nog steeds heel veel van leert!

In het afgelopen jaar was er eigenlijk geen sprake van ‘normale’ colleges. Het was, zegt Karel, een heel spannende tijd, zeker de eerste periode toen alle colleges abrupt stopten (voorjaar 2020). Hij is HOVO Utrecht zeer erkentelijk dat hij met een handvol docenten groen licht kreeg om online verder te gaan. Dat groepje kreeg vrijwel meteen een stoomcursus Zoom en ze mochten al heel snel hun colleges gaan geven via dit prachtige medium. “Dat waren echt fantastische weken, niet in de laatste plaats dankzij de cursisten zelf, die net als wij met Zoom in het diepe sprongen, maar opvallend snel de techniek onder de knie kregen. Vooral in die periode waren de Zoom-cursussen voor velen sociale hoogtepunten van de week – velen kwamen immers nauwelijks de straat op. Mede daarom vind ik het belangrijk om veel interactie in mijn cursussen te hebben en om in ieder geval op drie momenten – aan het begin, in het midden en aan het einde – iedereen plenair en bij voorkeur met camera aan in beeld te krijgen, opdat we zien dat we niet alleen zijn. Zo zijn er in de loop van tijd leuke discussies en gesprekken geweest, ook na afloop van het college, zoals vroeger in de collegezaal”.

Karel Onwijn is bij HOVO Utrecht gelukkig nog lang niet klaar dit jaar! Er lopen nog prachtige cursussen over Rusland en de Baltische landenEstland, Letland en Litouwen. Eind augustus zal hij hopelijk ook een HOVO-reis naar deze landen begeleiden die aansluit op deze cursus.

In juni en juli de verzorgde hij de online cursus ‘Grensland’: een cultuurhistorische kennismaking met Oekraïne, dat letterlijk ‘aan de grens’ betekent (tussen Europa en Rusland) en dat het grootste land van Europa is. In deze cursus maakte de cursist uitgebreid kennis met de politieke en culturele geschiedenis van Oekraïne, waarbij ook dankbaar gebruikgemaakt wordt van de rijke vruchten van de lokale Oekraïense literatuur, film en muziek. Daar willen we met een HOVO-reis naartoe, begin oktober. De cursus is reeds gestart; op de webpagina leest u meer over de reis.

Ten slotte staat er voor de maanden november en december dit jaar een interessante collegereeks op het programma over de geschiedenis van de betrekkingen tussen Nederland en Rusland. Daarbij zullen we naast de grote lijnen ook veel aandacht besteden aan de vele historische observaties en ervaringen van Nederlanders in Rusland (inclusief de Sovjet-Unie) als die van Russen in Nederland, inclusief tsaren, kozakken en schrijvers.

In Karel Onwijn kent HOVO Utrecht een docent die wetenschap, kennis van zaken, enthousiasme en een goed verhaal weet te combineren. Met recht een TOP-docent!

Voor (toekomstige) cursisten die meer willen lezen heeft Karel Onwijn de volgende leessuggesties:

– Het Nederlandstalig standaardwerk over Rusland en de Sovjet-Unie is Een geschiedenis van Rusland van Rurik tot Poetin van Jan Willem Bezemer en Marc Jansen (Van Oorschot 1915), dat ook de nodige aandacht besteedt aan de niet-Russische republieken.

– En een laagdrempelig en luchtig Nederlandstalig reisboek over mijn regio is Vals Plat in de Oeral. Een zoektocht naar de oostgrens van Europa van Marc Hanneman (ed.) (Uitgeverij Aspekt, 2008).

– Natuurlijk is een bezoek aan een van de landen de beste manier om kennis te maken, waarbij de laagstdrempelige landen (zonder visumproblematie etc.) de Baltische landen, Oekraïne en Georgië zijn.