Crisis in de kunst?!
Jacopo da Pontormo, Visitatie (detail), 1528-1529 Foto © Antonio Quattrone, Florence.
Rond 1520 bereikt de schilderkunst in Italië een hoogtepunt. Voor Leonardo, Michelangelo en Rafaël lijkt geen onderwerp te moeilijk. Maar als deze meesters al het mogelijke hebben bereikt, rijst de vraag wat nog verwacht kan worden van de kunstenaars na hen. Tegelijkertijd doet zich in Noord-Europa een andere kwestie voor: tijdens de reformatie wordt religieuze kunst ter discussie gesteld en verliest de kerk haar rol als belangrijkste opdrachtgever. We volgen hoe kunstenaars met deze door Gombrich beschreven ‘crisis of art’ omgaan.
Maniërisme als ‘oplossing’
In Italië komen schilders als Pontormo, Parmigianino en Bronzino met verrassende, artistieke oplossingen, die een voorkeur verraden voor stilistische virtuositeit en een nieuw schoonheidsideaal met langgerekte figuren, ingewikkelde lichaamshoudingen en grote spierbundels. Met hun werk ontstaat het complexe maniërisme. We bekijken hoe deze stijl zich ontwikkelt, door Nederlandse kunstenaars als Maarten van Heemskerck in Rome wordt bestudeerd en in de Nederlanden verspreid en verwerkt wordt tot eigen schilderstijlen.
Noordelijke genres
Daarnaast ontwikkelen baanbrekende schilders als Pieter Bruegel de Oudere voor adellijke en burgerlijke opdrachtgevers niet-religieuze onderwerpen die geen aanstoot geven, zoals landschappen, stillevens, portretten en voorstellingen uit het dagelijks leven. Daarbij verschuift de aandacht van geïdealiseerde naar alledaagse voorstellingen, waarin tal van humoristische en scabreuze details besloten liggen.
Deze cursus is eerder in Utrecht (voorjaar 2025) en Rotterdam (najaar 2025) en maakt deel uit van de leergang ‘Kunst- en cultuurgeschiedenis – Het verhaal van de kunst’.
Bijeenkomst 1
5 oktober 2026
Maniërisme in het Zuiden 1 (Italië). Een nieuw schoonheidsideaal.
Het maniërisme ontstaat in Italië en wordt omschreven als een ‘gekunstelde’ stijl, waarin complexiteit en virtuositeit de boventoon voeren ten koste van naturalisme. Veel maniëristen nemen het latere werk van Michelangelo en Raphael als uitgangspunt en vervormen de menselijke figuur, vlakken de ruimte af en geven afbeeldingen een gecultiveerde intellectuele verfijning. Dat leidt tot een nieuw ‘schoonheidsideaal’ en soms wonderlijke voorstellingen.
Bijeenkomst 2
12 oktober 2026
Maniërisme in het Zuiden 2 (Italië). Bronzino en tijdgenoten.
Bronzino (1503-1572) is de belangrijkste maniëristische kunstenaar in Florence en hofschilder van Cosimo I de’ Medici, groothertog van Toscane. De maniera die Bronzino en zijn tijdgenoten ontwikkelen in hun schilderkunst, wordt gekenmerkt door een intellectuele complexiteit die zich uit in mythologische verwijzingen en ingewikkelde allegorieën die in zwang zijn bij de Florentijnse elite.
Bijeenkomst 3
26 oktober 2026
El Greco, een verhaal apart.
De van oorsprong Griekse ikonen schilder El Greco (1541-1614), die jarenlang in Venetië en Rome werkt, vestigt zich uiteindelijk in Spanje, waar hij intense, religieuze voorstellingen maakt in een unieke stijl. Een enthousiaste groep negentiende-eeuwse verzamelaars, critici en kunstenaars redt hem uit de vergetelheid: zij bewonderen hem als een proto-moderne schilder, in wiens kunst zij een afwijzing van de materialistische cultuur van het moderne leven zien.
Bijeenkomst 4
2 november 2026
Kunst tijdens en na de reformatie
Tijdens de Reformatie wordt religieuze kunst ter discussie gesteld, vaak afgewezen en verliest de kerk haar rol als voornaamste opdrachtgever. Noodgedwongen ontwikkelen kunstenaars een nieuw repertoire aan onderwerpen, of passen traditionele onderwerpen aan, die aanvaardbaar zijn voor protestantse opdrachtgevers. Dat leidt tot verrassende vondsten.
Bijeenkomst 5
9 november 2026
Noorderlingen in Rome
In de zestiende eeuw nemen noordelijke kunstenaars de kosten, gevaren en moeite van het reizen over de Alpen voor lief om met hun eigen ogen te gaan kijken naar de grootse artistieke prestaties die naar verluidt plaatsvinden in Rome. De kennis die zij tijdens hun studiereis opdoen, verwerken zij vervolgens in hun eigen werk en in voorbeeldenboeken, die in het thuisland ten Noorden van de Alpen grote invloed krijgen en tot nieuwe stijlen en artistieke opvattingen leiden.
Bijeenkomst 6
16 november 2026
Maniërisme in het Noorden. De Antwerpse school
Ten noorden van de Alpen ontwikkelt zich, nog eerder dan in Italië , een specifiek maniërisme dat met name in de bloeiende internationale havenstad Antwerpen voorkomt en zich ook verspreidt naar Frankrijk en Duitsland. Daar is Lucas Cranach de Oude een belangrijke vertegenwoordiger van deze stijl, met zijn schilderijen van sensuele vrouwen in weelderige kleurrijke kleding en uitbundige juwelen.
Bijeenkomst 7
23 november 2026
Pieter Bruegel de Oudere
De grootste en veelzijdige Nederlandse schilder van de zestiende eeuw maakt naam met zijn landschappen, levendige en vaak geestige boerenbruiloften en de nieuwe, ingenieuze manier waarop hij moraliserende onderwerpen op herkenbare wijze vertaalt. Zo wordt zijn schilderij met Nederlandse spreekwoorden, uitgebeeld door de bewoners van een Vlaams dorp, één van zijn populairste voorstellingen, waarvan tenminste zestien kopieën bekend zijn.
|
Beschikbaar
|
||
|
||
|
||
|
||
|
||
|
||
|
